Stand van zaken: 14 november 2026
Vanaf 26 maart 2029 kan de nationale instantie voor toegang tot gezondheidsgegevens (Health Data Access Body, HDAB) gezondheidsgegevens bij je organisatie opvragen voor onderzoek, beleid of innovatie. Je stelt ze dan binnen een redelijke termijn beschikbaar, en uiterlijk drie maanden nadat je het verzoek van de HDAB hebt ontvangen. In gerechtvaardigde gevallen kan de HDAB die termijn met maximaal drie maanden verlengen (art. 60(2)). Haal je de termijn niet, dan kan de HDAB je voor elke dag vertraging een dwangsom opleggen, die transparant en evenredig moet zijn (art. 63(4)). Wie secundair gebruik wil voorbereiden, begint dus ruim vóór het verzoek.
Wat er in 2029 verandert
De European Health Data Space (Verordening (EU) 2025/327) is op 25 maart 2025 in werking getreden. De regels voor secundair gebruik, het hergebruik van gezondheidsgegevens buiten de zorg zelf, gelden vanaf 26 maart 2029; voor enkele categorieën, zoals genetische gegevens en gegevens uit klinisch onderzoek, vanaf 26 maart 2031 (art. 105).
Als datahouder beschrijf je vanaf dan je datasets voor de nationale catalogus en lever je gevraagde gegevens aan de HDAB, niet aan de onderzoeker. De HDAB beslist wat de gebruiker krijgt, en in beginsel is dat geanonimiseerd. Of je organisatie datahouder is en wat er per datum geldt, lees je in onze blog EHDS: wat vraagt de verordening van je zorgorganisatie, en wanneer?
Waarom je nu begint
Drie maanden klinkt ruim, maar veel werk zit vóór de levering. Gegevens staan verspreid over het ECD of EPD, een meldsysteem en losse bestanden. Hetzelfde begrip heet per systeem anders of staat alleen in vrije tekst. En anonimiseren is geen knop: een geboortedatum, een postcode en een zeldzame diagnose kunnen samen iemand herkenbaar maken. Daar komt de opt-out bij: cliënten krijgen het recht om secundair gebruik van hun gegevens te weigeren. Hoe Nederland dat inricht, is nog niet bekend.
Dat voorwerk kun je niet in drie maanden inhalen. Wel kun je het nu, zonder druk, één keer goed inrichten.
Zo werkt de data-wasstraat
De data-wasstraat van Twentynext is een vaste, herhaalbare route waar je gegevens doorheen gaan voordat iemand erom vraagt. We beginnen met een opstartproject op één dataset, dat indicatief zes tot twaalf maanden duurt.
Eerst de spelregels. Voordat er met echte gegevens wordt gewerkt, leg je met je functionaris gegevensbescherming en jurist de grondslag, de DPIA (gegevensbeschermingseffectbeoordeling) en de verwerkersovereenkomst vast, en hoe het medisch beroepsgeheim geborgd blijft. De gegevens blijven in je eigen omgeving of een omgeving die je aanwijst. Twentynext werkt als verwerker onder je verantwoordelijkheid.
Stel: een VVT-organisatie neemt als eerste dataset een deel van het ECD, namelijk cliëntkenmerken, valincidenten en de bijbehorende rapportages. Zo gaat die dataset door de straat.
1. Inventariseren. We brengen in kaart waar de gegevens staan. In dit voorbeeld: cliëntkenmerken in het ECD, valincidenten deels in het ECD en deels in een apart meldsysteem, en toelichting in vrije tekst. We noteren ook hoe bezwaar van cliënten nu wordt vastgelegd.
2. Opschonen. In een afgeleide dataset signaleren we wat niet klopt: een val die zowel in het meldsysteem als in de rapportage staat, een ontbrekende geboortedatum, een locatiecode die niet meer bestaat. We corrigeren alleen waar dat verantwoord en controleerbaar kan, en leggen elke bewerking vast. Het brondossier blijft ongewijzigd.
3. Standaardiseren. De ene locatie noteert “gevallen”, de andere “val uit bed” of alleen een vinkje. We brengen dat terug naar één begrip en vertalen het naar gangbare standaarden, zoals zibs (zorginformatiebouwstenen) en SNOMED CT. De EHDS schrijft hiervoor geen codestelsel voor; dit is onze keuze, het leverformaat volgt uit de vergunning.
4. Privacybewerking voorbereiden. We leggen een herhaalbare methode vast om te anonimiseren of te pseudonimiseren, en toetsen op deze dataset hoe groot het risico is dat een cliënt toch herkenbaar is, bijvoorbeeld bij een kleine locatie met een zeldzame aandoening. De bewerking ligt klaar, de selectie volgt uit het verzoek. Ook voor de opt-out is de plaats in de route ingebouwd; de inrichting volgt uit nationale keuzes.
5. Beschrijven en proefleveren. We maken de vereiste datasetbeschrijving in HealthDCAT-AP, het Europese formaat daarvoor. Daarna doorlopen we een proefaanvraag: van verzoek tot klaargezette levering. Zo zie je of de selectie binnen drie maanden kan worden voorbereid en waar het knelt. Een proefaanvraag is geen garantie voor toekomstige verzoeken. Er gaan geen gegevens naar derden.
Werkt de route voor deze dataset, dan breid je daarna uit naar meer datasets.
Hoe de wettelijke termijnen, de stappen van de route en een eerste opdracht in elkaar steken, lees je in ons whitepaper over de data-wasstraat.
Wat het je kan opleveren
Minder haast bij een verzoek. Bronnen, bewerkingen en controles liggen vast, dus je begint niet bij nul en kunt de HDAB laten zien hoe je levert.
Onderbouwde kosten. De vergoeding die de HDAB rekent, kan een compensatie bevatten voor verzoekgebonden kosten: het samenstellen en voorbereiden van de gevraagde gegevens, op basis van je kostenraming. Een vastgelegde route helpt die raming te onderbouwen.
De rol van Health-RI
Health-RI werkt binnen het project HDAB-NL aan de nationale gezondheidsdatacatalogus. Waar mogelijk sluiten we onze beschrijvingen aan op het metadataschema van die catalogus. Er is op dit moment geen afspraak tussen Twentynext en Health-RI over de data-wasstraat.
De eerste stap
Begin met de vraag of je organisatie waarschijnlijk datahouder is en welke datasets het eerst aan de beurt zijn. Dat nemen we met je door in een kennismakingsgesprek.
Veelgestelde vragen
Binnen welke termijn moet een zorgorganisatie gegevens leveren onder de EHDS?
Binnen een redelijke termijn en uiterlijk drie maanden nadat je het verzoek van de HDAB hebt ontvangen. In gerechtvaardigde gevallen kan de HDAB die termijn met maximaal drie maanden verlengen. Dit geldt vanaf 26 maart 2029.
Wat gebeurt er als je de levertermijn niet haalt?
Dan kan de HDAB je voor elke dag vertraging een dwangsom opleggen, die transparant en evenredig moet zijn. De hoogte stelt de HDAB vast volgens het nationale recht.
Moet je de gegevens zelf anonimiseren?
De HDAB beslist wat een gebruiker krijgt, in beginsel geanonimiseerde gegevens. Wie het anonimiseren uitvoert, de HDAB of de datahouder, ligt in Nederland nog niet vast. Een vastgelegde, geteste methode zorgt dat je in beide gevallen voorbereid bent.
Dit artikel is geen juridisch advies. Of en hoe de EHDS op je organisatie van toepassing is, toets je het best met je functionaris gegevensbescherming en jurist. De Nederlandse uitwerking staat nog niet vast.