Whitepaper · november 2026
Zorgdata voorbereiden op secundair gebruik onder de EHDS. Wat de verordening vanaf 2029 van datahouders vraagt, en hoe een herhaalbare bewerkingsroute per dataset daarbij helpt.

Vanaf 26 maart 2029 geldt hoofdstuk IV van de European Health Data Space (EHDS) voor secundair gebruik van gezondheidsgegevens; voor enkele gegevenscategorieën vanaf 26 maart 2031 [1, art. 105]. Zorgorganisaties die datahouder zijn, moeten dan hun datasets beschrijven en gevraagde gegevens beschikbaar stellen aan de nationale instantie voor toegang tot gezondheidsgegevens (Health Data Access Body, HDAB), uiterlijk drie maanden na ontvangst van het verzoek van die HDAB [1, art. 60]. Deze whitepaper betoogt dat de voorbereiding daarop het best de vorm krijgt van een herhaalbare bewerkingsroute per dataset: een vooraf klaargezette, geanonimiseerde dataset sluit naar onze verwachting vaak niet aan op een latere aanvraag. Twentynext levert die route als dienst: de data-wasstraat.
Vier bevindingen dragen dat betoog.
Hoofdstuk 9 bevat vijf aanbevelingen, van data-inventaris en datasetbeschrijving tot een gesimuleerde aanvraag.
De European Health Data Space (EHDS, Verordening (EU) 2025/327) regelt onder meer dat datahouders elektronische gezondheidsgegevens beschikbaar stellen voor secundair gebruik: hergebruik voor onder meer onderzoek, innovatie, beleid en statistiek [1]. Een gebruiker vraagt de gegevens aan bij de HDAB, die beslist en de gegevens daarna opvraagt bij de datahouder (in de verordening: houder van gezondheidsgegevens).
Deze whitepaper beantwoordt voor bestuurders, informatiemanagers en functionarissen gegevensbescherming in ziekenhuizen, VVT, gehandicaptenzorg en GGZ de vraag wat zij vóór 2029 moeten doen om na een verzoek binnen de termijn te kunnen leveren. Hij behandelt alleen secundair gebruik (hoofdstuk IV van de verordening); primair gebruik en de eisen aan EPD-systemen blijven buiten beschouwing.
Verantwoording. De juridische feiten zijn getoetst aan de officiële Nederlandse tekst van de verordening (PB L van 5.3.2025), met de Engelse tekst ernaast [1], en aan de officiële tekst van Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2098 [2]. Daarnaast steunt de analyse op de concept-Wet GIS en de concept-memorie van toelichting uit de internetconsultatie [5, 6], informatie van het ministerie van VWS en het project HDAB-NL [7, 14, 15, 16], richtlijnen van de Europese joint action TEHDAS2 [8, 9, 17, 18] en reacties uit het veld [10, 11, 12]. De stand van zaken is 14 november 2026. Deze whitepaper is geen juridisch advies.
De verordening is op 25 maart 2025 in werking getreden en gaat gefaseerd in (tabel 1).
Tabel 1. Fasering van hoofdstuk IV (secundair gebruik)
| Datum | Wat er gebeurt | Vindplaats |
|---|---|---|
| 25 maart 2025 | Inwerkingtreding van de verordening. | [1, art. 105] |
| 26 maart 2027 | Uiterlijke datum waarop de lidstaat zijn HDAB en nationaal contactpunt meldt en de Commissie uitvoeringshandelingen vaststelt, onder meer voor aanvraagmodellen, de beveiligde verwerkingsomgeving, datasetbeschrijvingen en het kwaliteitslabel. Voor datahouders gelden dan nog geen plichten voor secundair gebruik. | [1, art. 55(6), 70, 73(5), 75(1) en (12), 77(4), 78(6) en 105] |
| 26 maart 2029 | Hoofdstuk IV geldt voor de meeste gegevenscategorieën uit art. 51(1), waaronder elektronische gezondheidsgegevens afkomstig van EPD's (punt a). | [1, art. 51 en 105] |
| 26 maart 2031 | Ook de categorieën uit art. 51(1), onder b, f, g, m en p: onder meer gezondheidsdeterminanten, genetische en andere omics-gegevens, gegevens uit klinische proeven en, na publicatie van de resultaten, onderzoekscohorten en vragenlijsten. | [1, art. 51 en 105] |
De minimale metagegevens voor datasetbeschrijvingen liggen al vast in Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2098 van 18 september 2026 (PB L van 21.9.2026). Datahouders drukken die metagegevens uit volgens HealthDCAT-AP, het metagegevenskader dat de Commissie bijhoudt. De uitvoeringsverordening is van toepassing vanaf 26 maart 2029 [2, art. 3 en 4 en bijlage; 3].
De definitie van houder van gezondheidsgegevens omvat onder meer organisaties in de gezondheidszorg- of zorgsector die op grond van Unie- of nationaal recht het recht of de verplichting hebben om als (gezamenlijke) verwerkingsverantwoordelijke persoonlijke elektronische gezondheidsgegevens te verwerken voor de verstrekking van gezondheidszorg of zorg [1, art. 2(2), onder t]. Natuurlijke personen en rechtspersonen die een micro-onderneming zijn, zijn vrijgesteld, tenzij de lidstaat anders bepaalt [1, art. 50(1) en (2)]. Een lidstaat kan plichten van bepaalde categorieën datahouders laten vervullen door bemiddelingsentiteiten [1, art. 50(3)]. Of "gegevens afkomstig van EPD's" je cliëntdossier volledig dekt, hangt af van de inhoud: het EPD is gedefinieerd via gezondheidszorg, "zorg" apart [1, art. 2(2), onder j en s].
Levering vraagt altijd een gegevensvergunning of goedgekeurd gegevensverzoek. Na een opt-out worden gegevens van die persoon, voor zover die in de dataset te identificeren is, niet beschikbaar gesteld voor daarna verleende vergunningen en goedgekeurde verzoeken, behoudens een wettelijke uitzondering [1, art. 71(3), (4) en (8)]. Voor gegevens met intellectuele-eigendomsrechten of bedrijfsgeheimen gelden aparte waarborgen [1, art. 52].
De datahouder heeft voor het voorwerk twee kernplichten.
Daarnaast is er het kwaliteitslabel. Een datahouder kan een Unielabel voor gegevenskwaliteit en -bruikbaarheid aanbrengen [1, art. 78(1)]. Voor datasets die met steun van de Unie of nationale overheidsfinanciering zijn verzameld en verwerkt, is het label verplicht [1, art. 78(2)]. Of zorg die uit de Zvw of Wlz wordt bekostigd als nationale overheidsfinanciering telt, is niet uitgemaakt; de technische specificaties van het label stelt de Commissie uiterlijk 26 maart 2027 vast [1, art. 78(6)]. Het label beschrijft onder meer documentatie en technische kwaliteit: volledigheid, uniciteit, nauwkeurigheid, geldigheid, tijdigheid en consistentie [1, art. 78(3)]; bij een label levert de datahouder documentatie ter controle [1, art. 60(4)].
Welke gegevens een gebruiker krijgt, en in welke vorm, is een taak van de HDAB. Zij verleent alleen toegang tot wat voor het doel noodzakelijk is, in beginsel geanonimiseerd; gepseudonimiseerd alleen als de gebruiker voldoende aantoont dat het doel anders niet te bereiken is. De informatie om de pseudonimisering terug te draaien is dan alleen beschikbaar voor de HDAB of een instantie die volgens het nationale recht als betrouwbare derde optreedt [1, art. 66].
Bij een gegevensvergunning verleent de HDAB uitsluitend toegang via een beveiligde verwerkingsomgeving, waarin datahouders de gegevens kunnen uploaden in het format uit de vergunning [1, art. 73(1) en (2)]. Bij een goedgekeurd gegevensverzoek krijgt de gebruiker alleen een antwoord in een geanonimiseerd statistisch format [1, art. 69(1)].
Een lidstaat kan ten slotte datahouders met een eigen beveiligde verwerkingsomgeving aanwijzen als betrouwbare houder van gezondheidsgegevens [1, art. 72]; of Nederland dat doet, is nog niet bekend.
Tabel 2 plaatst de levertermijn van de datahouder in de keten van aanvraag tot toegang bij een gegevensvergunning.
Tabel 2. Termijnen bij een gegevensvergunning
| Stap | Wie | Termijn | Vindplaats |
|---|---|---|---|
| Beslissen op een volledige aanvraag | HDAB | 3 maanden, zo nodig verlengbaar met 3 maanden | [1, art. 68(4)] |
| Gegevens opvragen bij de datahouder | HDAB | Onmiddellijk na afgifte van de vergunning | [1, art. 68(7)] |
| Leveren aan de HDAB | Datahouder | Binnen een redelijke termijn en uiterlijk 3 maanden na ontvangst van het verzoek van de HDAB; in gerechtvaardigde gevallen verlengbaar met ten hoogste 3 maanden | [1, art. 60(2)] |
| Beschikbaar stellen aan de gebruiker | HDAB | Binnen 2 maanden na ontvangst van de datahouder, tenzij de HDAB een langere termijn aangeeft | [1, art. 68(7)] |
Bij een gegevensverzoek beoordeelt de HDAB het verzoek binnen drie maanden en geeft zij het antwoord, indien mogelijk, binnen nog eens drie maanden [1, art. 69(4)].
Houdt een datahouder de termijnen uit art. 60(2) niet aan, dan kan de HDAB een dwangsom opleggen voor elke dag vertraging [1, art. 63(4)]. Voor inbreuken op de plichten uit art. 60 noemt de verordening een administratieve boete van ten hoogste EUR 10 000 000 of, voor een onderneming, ten hoogste 2 % van de totale wereldwijde jaaromzet in het voorgaande boekjaar, als dat hoger is [1, art. 64(4)]. Elke lidstaat kan regels vaststellen over de vraag of en in hoeverre boetes aan overheidsinstanties en openbare lichamen worden opgelegd [1, art. 64(6)].
Het kabinet wil de taken van de HDAB en van de autoriteit voor digitale gezondheid onderbrengen in één nieuwe organisatie, de Gezondheidsdata-autoriteit (GDA). Volgens het ministerie van VWS is die organisatie uiterlijk in het eerste kwartaal van 2029 operationeel [7]. De instelling regelt de concept-Wet GIS, die van 27 mei tot en met 8 juli 2026 in internetconsultatie was [5, 6]. De inhoudelijke bepalingen voor secundair gebruik, waaronder de uitwerking van het opt-outrecht, volgen in een tweede tranche [6, § 1]. De wet is nog niet aangenomen; volgens de VWS-planning gaat deze eerste tranche indicatief in het tweede kwartaal van 2027 naar de Tweede Kamer [24].
Drie maanden klinkt ruim, maar veel werk zit vóór de levering. In onze ervaring staan gegevens vaak verspreid over meerdere systemen, heet hetzelfde begrip per systeem anders en is de betekenis van velden niet altijd gedocumenteerd. Daarnaast spelen vijf punten.
Welke variabelen, welke periode en welke vorm nodig zijn, staat pas vast bij de vergunning: die legt categorieën, specificatie, format en bronnen vast [1, art. 68(10), onder a, en 73(2)]. De HDAB beperkt de toegang daarna tot wat voor het doel nodig is [1, art. 66(1)]. Een dataset die vooraf in één vorm is klaargezet, past daar naar onze verwachting zelden precies op.
Onderzoek kan gegevens van meer dan één datahouder vragen. Op de EHDS-dag van Nictiz (17 juni 2026) kwam naar voren dat te vroeg minimaliseren de kwaliteit van een koppeling kan verminderen [12]. Tegelijk staat in de overwegingen bij de verordening dat persoonlijke gegevens zo vroeg mogelijk in het proces moeten worden gepseudonimiseerd of geanonimiseerd, en dat zowel de HDAB als de datahouder dat moet kunnen uitvoeren [1, overweging 72]. Een overweging is een toelichting, geen zelfstandige bepaling. Bindend is art. 66(3), dat de informatie om pseudonimisering terug te draaien bij de HDAB of een betrouwbare derde legt; hoe pseudonimisering bij de datahouder zich daartoe verhoudt, werkt de verordening niet uit. De concept-memorie van toelichting bij de Wet GIS legt anonimisering waar mogelijk bij de gegevenshouder en het terugdraaien van pseudonimisering bij de HDAB of een door haar ingeschakelde betrouwbare derde [6, § 2.3]. Hoe en door wie in Nederland gekoppeld en gepseudonimiseerd wordt, ligt nog niet vast.
Het opt-outrecht volgt rechtstreeks uit de verordening: natuurlijke personen kunnen vanaf 26 maart 2029 te allen tijde, zonder opgave van redenen en omkeerbaar een opt-out gebruiken [1, art. 71(1) en 105]. Het mechanisme richt de lidstaat in [1, art. 71(2)]; Nederland wil dat volgens de concept-memorie van toelichting uitwerken in de tweede tranche van de uitvoeringswetgeving [6, § 1]. Wie het bezwaar in de keten toepast, is nog niet bekend (zie ook de TEHDAS2-richtlijn [18]). De EHDS-opt-out staat bovendien los van bestaande registraties, zoals het WGBO-bezwaar tegen gebruik voor wetenschappelijk onderzoek [20]. Een datahouder kan het EHDS-bezwaar daarom nu nog niet als vaste filterstap inbouwen, wel de plaats ervoor reserveren.
De vergoeding die de HDAB rekent [1, art. 62(1)], kan een compensatie bevatten voor de kosten van de datahouder bij het samenstellen en voorbereiden van de gegevens; hij geeft daarvoor een kostenraming en ontvangt dat deel [1, art. 62(2)]. De Europese artsenkoepel CPME bepleit dat ook de tijd voor datasetbeschrijvingen (art. 60(3)) onder art. 62(2) valt [10]; TEHDAS2 werkte de vergoedingen uit in een niet-bindende richtlijn [9]. Nivel, Vektis, Dutch Hospital Data en IKNL stellen in een open brief voor te onderzoeken of een nationale subsidieregeling of een HDAB-budget kwaliteitsborging en metadatastandaarden kan dekken [11]. Reken er daarom voorlopig op dat inventarisatie, standaardisatie en beschrijving voor rekening van de datahouder komen.
De leverplicht van art. 60 ontstaat pas na een verzoek van de HDAB en geldt vanaf 26 maart 2029 [1, art. 60(1) en 105]. Naar onze lezing kan een zorgorganisatie voorbereidende verwerking daarom niet op die plicht baseren. Kwaliteitsbewaking binnen het bestaande doel vraagt een andere afweging dan het aanmaken van onderzoeksbestanden, waarvoor de AVG en het medisch beroepsgeheim de toets vormen [20]. Welke grondslag past, beoordelen je functionaris gegevensbescherming en jurist.
Uitgangspunt: de bewerking ligt klaar, selectie en vorm volgen uit de aanvraag. Twentynext levert daarvoor de data-wasstraat als dienst: een vaste werkwijze om gezondheidsgegevens voor te bereiden op secundair gebruik. Per dataset leggen we vast welke bronnen, bewerkingen en controles erbij horen, zodat je bij een verzoek dezelfde stappen met andere instellingen opnieuw kunt doorlopen.
Vooraf: juridische en organisatorische spelregels. Vóór werk met echte gegevens leggen je functionaris gegevensbescherming en jurist grondslag, geheimhouding (waaronder het medisch beroepsgeheim), verwerkersovereenkomst en DPIA vast. Waar passend starten we met synthetische gegevens. De gegevens blijven in je eigen omgeving of in een omgeving die je aanwijst; welke toegang Twentynext als verwerker krijgt, leggen we afzonderlijk vast.
Per dataset doorlopen we vijf stappen. Welke onderdelen we precies uitvoeren, spreken we vooraf met je af.
Elke stap laat een logboek achter. Daarmee laat je de HDAB en de toezichthouder zien hoe een levering tot stand komt, en onderbouw je de kostenraming van art. 62(2).
Wat de data-wasstraat niet doet. De data-wasstraat neemt geen beslissingen over toegang, levert niet rechtstreeks aan gebruikers en vervangt de beveiligde verwerkingsomgeving niet. De proefaanvraag is een simulatie: er gaan geen gegevens naar een onderzoeker, de HDAB of andere derden. De data-wasstraat vervangt geen juridisch advies en loopt niet vooruit op nationale keuzes.
Eerst: weten waar je staat. Of je waarschijnlijk datahouder bent en wat de EHDS van je organisatie vraagt, nemen we door in een kennismakingsgesprek.
Opstartproject op één dataset. Een eerste opdracht begint als opstartproject op één afgebakende maar representatieve dataset, bijvoorbeeld een deel van het EPD of ECD. We doorlopen de spelregels en de vijf stappen uit hoofdstuk 4, eindigend met een gesimuleerde aanvraag.
Meetpunten. Aan het begin leggen we samen vast wat we meten, bijvoorbeeld:
Op basis daarvan besluit je over uitbreiding, en eventueel over de route als betrouwbare houder [1, art. 72].
Duur en team. De duur van een opstartproject hangt af van de dataset en de beschikbaarheid van mensen; indicatief zes tot twaalf maanden. Het team bestaat uit specialisten van Twentynext en, aan jouw kant, de informatiemanager, de data- of ICT-afdeling, de functionaris gegevensbescherming, de security officer en een zorginhoudelijk deskundige. Een gezamenlijk traject met meer dan één organisatie, bijvoorbeeld een ziekenhuis en een VVT-organisatie in dezelfde regio, is mogelijk.
Afstemmen op wat landelijk en Europees wordt gebouwd, beperkt naar verwachting latere aanpassingen; technische aansluiting staat echter niet vast.
HDAB-NL en de nationale catalogus. Het project HDAB-NL bereidt de infrastructuur en governance voor de Nederlandse HDAB voor [14]; Health-RI leidt daarin het werkpakket voor de nationale catalogus en metadata [15]. Volgens Health-RI fungeert de Nationale gezondheidsdatacatalogus in 2026 binnen HDAB-NL als minimum viable product en wordt de koppeling met HealthData@EU getest [16].
Datastation-specificatie. Health-RI beschrijft in een werkdocument hoe een datahouder zijn catalogus via een eigen datastation vindbaar maakt voor de nationale catalogus [13]. Er kunnen geen rechten aan worden ontleend, en of de Gezondheidsdata-autoriteit deze werkwijze overneemt, is nog niet vastgesteld. In stap 4 gebruiken we dit schema waar mogelijk als referentie.
TEHDAS2-richtlijnen. De niet-bindende richtlijnen van TEHDAS2 over het beschikbaar stellen van gegevens, vergoedingen, pseudonimisering en anonimisering en de opt-out [8, 9, 17, 18] gebruiken we als referentiekader voor de stappen 3 tot en met 5.
Er is op dit moment geen afspraak tussen Twentynext en Health-RI of HDAB-NL over de data-wasstraat. Wij volgen hun publicaties en sluiten aan op wat zij openbaar beschikbaar stellen. De actuele status volg je het best via Health-RI en HDAB-NL.
Van de financieringsmogelijkheden die wij hebben nagegaan, staat per 14 november 2026 geen regeling open waarop een zorgorganisatie voor dit voorwerk direct kan aanvragen.
Een opstartproject is daarmee vooralsnog een eigen investering. Voor datahouders en gegevens die vanaf 26 maart 2029 onder de plichten vallen, gelden dan de beschrijvingsplicht en de levertermijn; een achterstand in de voorbereiding geeft niet automatisch uitstel.
Het betoog van deze whitepaper rust op de tekst van de verordening en op redenering, niet op metingen.
De leverplicht vanaf 2029 vraagt vooral dat je een levering kunt herhalen: dezelfde bronnen en bewerkingen, een andere selectie per aanvraag. Richt de voorbereiding zo in dat nationale keuzes later kunnen worden ingevoegd.
Wil je weten of de data-wasstraat bij je organisatie past? Neem contact met ons op voor een kennismakingsgesprek. We streven ernaar binnen één werkdag te reageren.
Twentynext, Kennedytoren, Kennedyplein 246, 5611 ZT Eindhoven · twentynext.nl · info@twentynext.nl · 088-2762345
Deze whitepaper is geen juridisch advies. Of en hoe de EHDS op je organisatie van toepassing is, toets je het best met je functionaris gegevensbescherming en jurist. Stand van zaken: 14 november 2026.
Zo maken we dit. Deze whitepaper is met behulp van AI tot stand gekomen en door Twentynext gecontroleerd en goedgekeurd. We controleren feiten en bronnen zorgvuldig, maar kunnen juistheid en volledigheid niet garanderen. Zie onze disclaimer.
Kennismaking
Neem contact met ons op voor een kennismakingsgesprek. We streven ernaar binnen één werkdag te reageren.
Samenwerken
Vooraf spreken we af wie het systeem beheert. Sinds 2014 in Eindhoven.
Wij gebruiken Google Tag Manager om bezoek te meten en Leadinfo om te herkennen welk bedrijf onze site bezoekt. Beide laden alleen als je daarmee instemt. Kies je voor alleen noodzakelijk, dan werkt de site gewoon en meten wij niets. Cookieverklaring · Privacyverklaring